حکایت۱

 ‏
حسن میمندی را گفتند سلطان محمود چندین بندۀ صاحب جمال دارد که هر ‏یکی بدیع جهانی اند چگونه افتاده است که با هیچ یک از ایشان میل و محبتی ‏ندارد چنان که با ایاز که حسنی زیادتی ندارد؟ گفت هر چه به دل فرو آید در ‏دیده نکو نماید.‏
‏          هر که سلطان مرید او باشد     گر همه بد کند نکو باشد‏
‏          وان که را پادشاه بیندازد          کسش از خیل خانه ننوازد‏
‏      کسی به دیدۀ انکار اگر نگاه کند ‏
‏                               نشان صورت یوسف دهد به ناخوبی
‏      وگر به چشم ارادت نظر کنی در دیو‏
‏                               فرشته ایت نماید به چشم کرّوبی‏

 

حکایت۲

 ‏
گویند خواجه‌ای را بنده‌ای نادرالحسن بود و با وی به سبیل مودت و دیانت ‏نظری داشت با یکی از دوستان گفت دریغ این بنده با حسن و شمایلی که ‏دارد اگر زبان درازی و بی ادبی نکردی. گفت ای برادر چو اقرار دوستی ‏کردی، توقع خدمت مدار که چون عاشق و معشوقی در میان آمد مالک و ‏مملوک برخاست.‏
         خواجه با بندۀ پرى رخسار                چون درآمد به بازی وخنده‎ ‎‏ ‏
         نه عجب کو چو خواجه حکم کند        وین کشد بار ناز چون بنده‎

حکایت۳


پارسایی را دیدم به محبت شخصی گرفتار نه طاقت صبر و نه یارای گفتار. ‏چندان که ملامت دیدی و غرامت کشیدی ترک تصابی نگفتی و گفتی
          کوته نکنم ز دامنت دست           ور خود بزنی به تیغ تیزم‎ ‎‏ ‏
          بعد از تو ملاذ و ملجائی نیست    هم در تو گریزم ار گریزم‎ ‎‏ ‏
باری ملامتش کردم و گفتم : عقل نفیست را چه شد تا نفس خسیس غالب آمد؟ ‏
زمانی به فکرت فرو رفت وگفت
      هر کجا سلطان عشق آمد نماند       قوت بازوی تقوی را محل‎ ‎‏ ‏
      پاکدامن چون زید بیچاره اى              اوفتاده تا گریبان در وحل‎ ‎‏ ‏

حکایت۴


یکی را دل از دست رفته بود و ترک جان کرده و مطمح نظرش جایی ‏خطرناک و مظنۀ هلاک نه لقمه‌ای که مصور شدی که به کام آید یا مرغی ‏که به دام افتد.‏
‎      ‎‏ چو در چشم شاهد نیاید زرت       زر وخاک یکسان نماید برت‏
‏ باری به نصیحتش گفتند: ازین خیال محال تجنب کن که خلقی هم بدین هوس ‏که تو داری اسیرند و پای در زنجیر بنالید وبگفت
‏        دوستان گو نصیحتم مکنید          که مرا دیده بر ارادت اوست‏
        جنگ جویان به زور پنجه و کتف     دشمنان را کشند وخوبان دوست‎ ‎‏ ‏
شرط مودت نباشد به اندیشۀ جان دل از مهر جانان برگرفتن
       تو که در بند خویشتن باشی           عشق باز دروغ زن باشی‏‎ ‎‏ ‏
       گر نشاید به دوست ره بردن            شرط یاری است در طلب مردن‎ ‎‏ ‏
       گر دست رسد که آستینش گیرم     ورنه بروم بر آستانش میرم‎ ‎‏ ‏
متعلقان را که نظر در کار او بود و شفقت به روزگار او، پندش دادند و
‏ بندش نهادند وسودی نکرد‏
     درداکه طبیب صبر می فرماید         وین نفس حریص را شکر می باید    ‏
     آن شنیدی که شاهدی به نهفت    با دل از دست رفته ای می گفت‎ ‎
     تا تو را قدر خویشتن باشد             پیش چشمت چه قدر من باشد‎ ‎
آورده‌اند که مر آن پادشه زاده که مملوح نظر او بود خبر کردند که جوانی بر ‏سر این میدان مداومت می‌نماید خوش طبع و شیرین زبان و سخن های ‏لطیف می‌گوید و نکته های بدیع ازو می‌شنوند و چنین معلوم همی‌شود که دل ‏آشفته است و شوری در سر دارد.پسر دانست که دل، آویختۀ اوست و این ‏گرد بلا انگیختۀ او مرکب به جانب او راند چون دید که نزدیک او عزم دارد ‏بگریست و گفت.چندان که ملاطفت کرد و پرسیدش از کجایی و چه نامی و ‏چه صنعت دانی در قعر بحر مودت چنان غریق بود که مجال نفس نداشت
‏        اگر خود هفت سبع از بر بخوانی      چو آشفتی ا ب ت ندانی‏
گفتا سخنی با من نگویی که هم از حلقۀ درویشانم بل که حلقه به گوش ایشانم
آنگه به قوت استیناس محبوب از میان تلاطم امواج محبت سر برآورد و ‏گفت
‏       عجب است با وجودت که وجود من بماند‏
‏                                      تو به گفتن اندر آیی و مرا سخن بماند‏
این بگفت ونعره ای زد وجان به حق تسلیم کرد
‏        عجب از کشته نباشد به در خیمۀ دوست‏
‏                                      عجب از زنده که چون جان به در آورد سلیم‏

حکایت۵


یکی را از متعلمان کمال بهجتی بود و معلم از آنجا که حس بشریت است با ‏حسن بشره او معاملتی داشت و وقتی که به خلوتش دریافتی گفتی
      نه آنچنان به تو مشغولم اى بهشتى روى‎ ‎‏ ‏
                                   که یاد خویشتنم در ضمیر مى آید
      ز دیدنت نتوانم که دیده در بندم‎ ‎‏ ‏
                                    و گر مقابله بینم که تیر مى آید
باری پسر گفت آن چنان که در آداب درس من نظری می فرمایی در آداب ‏نفسم نیز تأمل فرمای تا اگر در اخلاق من ناپسندی بینی که مرا آن پسند ‏همی‌نماید بر آنم اطلاع فرمایی تا به تبدیل آن سعی کنم. گفت ای پسر این ‏سخن از دیگری پرس که آن نظر که مرا با توست جز هنر نمی بینم.‏
‏      چشم بداندیش که برکنده باد       عیب نماید هنرش در نظر‏
‏      ورهنری داری وهفتاد عیب           دوست نبیند به جز آن یک هنر‏

حکایت۶   

 ‏
شبی یاد دارم که یاری عزیز از در در آمد چنان بیخود از جای بر جستم که ‏چراغم به آستین کشته شد.‏
           سَرى طَیفُ من یَجلَو بِطلعَته الدُجى‎ ‎‏ ‏
                               شگفت آمد از بختم که این دولت از کجا
بنشست و عتاب آغاز کرد که مرا در حال بدیدی چراغ بکشتی به چه معنی؟ ‏گفتم: به دو معنی: یکی اینکه گمان بردم که آفتاب برآمد و دیگر آنکه این بیتم ‏به خاطر بود
      چون گرانی به پیش شمع آید         خیزش اندر میان جمع بکش‎ ‎‏ ‏
‏      ورشکر خنده ای ست شیرین لب   آستینش بگیر و شمع بکش‏

حکایت۷


یکی دوستی را که زمان ها ندیده بود گفت کجایی که مشتاق بوده‌ام گفت ‏مشتاقی به که ملولی
‎ ‎‏     دیر آمدی ای نگار سر مست     زودت ندهیم دامن از دست‏
‏      معشوقه که دیر دیر بیند           آخر به از آنکه سیر بیند‏
شاهد که با رفیقان آید به جفا کردن آمده است به حکم آنکه از غیرت ‏ومضادّت خالی نباشد
‏          اذا جئتَنی فی رفقةٍ لتَزُورَنی      واِن جئتَ فی صلحٍ فَانتَ محاربٌ
‏        به یک نفس که برآمیخت یار با اغیار‏
‏                                بسی نماند که غیرت وجود من بکشد‏
        به خنده گفت که من شمع جمعم ای سعدی
‏                                مرا از آنچه که پروانه خویشتن بکشد‏

حکایت۸  

 ‏
یاد دارم در ایام پیشین که من و دوستی چون دو بادام مغز در پوستی صحبت ‏داشتیم ناگاه اتفاق مغیب افتاد پس از مدتی که باز آمد عتاب آغاز کرد که ‏دراین مدت قاصدی نفرستادی گفتم دریغ آمدم که دیدۀ قاصد به جمال تو ‏روشن گردد و من محروم
‎ ‎‏        یار دیرینه مرا گو به زبان توبه مده‏
‏                        که مرا توبه به شمشیر نخواهد بودن‏
         رشکم آید که کسی سیر نگه در تو کند‎ ‎‏ ‏
                        باز گویم نه که کس سیر نخواهد بودن ‏‎ ‎‏ ‏

حکایت۹

 ‏
دانشمندی را دیدم به کسی مبتلا شده و رازش برملا افتاده جور فراوان بردی ‏و تحمل بی کران کردی. باری به لطافتش گفتم دانم که تورا در مودت این ‏منظور علتی و بنای محبت بر زلّتی نیست، با وجود چنین معنی لایق قدر ‏علما نباشد خود را متهم گردانیدن و جور بی ادبان بردن. گفت ای یار دست ‏عتاب از دامن روزگارم بدار، بارها دراین مصلحت که تو بینی اندیشه کردم ‏و صبر بر جفای او سهل تر آید همی که صبر از دیدن او و حکما گویند: دل ‏بر مجاهده نهادن آسان تر است که چشم از مشاهده بر گرفتن
‎ ‎‏       هر که بی او به سر نشاید برد      گر جفای کند بباید برد‏
        روزی از دست گفتمش زنهار        چند از آن روز گفتم استغفار‎ ‎‏ ‏
        نکند دوست زینهار از دوست        دل نهادم بر آنچه خاطر اوست‏‎ ‎‏ ‏
        گر به لطفم به نزد خود خواند           ور به قهرم براند او داند‎ ‎‏ ‏

حکایت۱۰   

 ‏
در عنفوان جوانی چنان که افتد و دانی با شاهدی سری و سرّی داشتم به ‏حکم آنکه حلقی داشت طیِّبُ الاَدا وَ خَلقی کالبدرِ اذا بَدا
‎ ‎‏       آنکه نبات عارضش آب حیات می خورد
‏                              در شکرش نگه کند هر که نبات می خورد‏
اتفاقاً به خلاف طبع از وی حرکتی بدیدم که نپسندیدم دامن از او در کشیدم و ‏مهره برچیدم و گفتم
           برو هر چه مى بایدت پیش گیر     سر ما نداری سر خویش گیر‎ ‎‏ ‏
شنیدمش که همی‌رفت و می‌گفت
               شپّره گر وصل آفتاب نخواهد ‏‎ ‎‏ ‏
                                       رونق بازار آفتاب نکاهد
این بگفت و سفر کرد و پریشانی او در من اثر
‏              فَقَدتُ زمانَ الوصلِ و اَلمرءُ جاهلٌ‏
‏                                      بقدرِ لذیذ العیش ِقبلَ المصائب‏
‏             بازآی ومرا بکش که پیشت مردن‏
‏                                      خوشتر که پس از تو زندگانی کردن‏
اما به شکر و منت باری پس از مدتی باز آمد آن حلق داودی متغیر شده و ‏جمال یوسفی به زیان آمده و بر سیب زنخدانش چون به گردی نشسته و ‏رونق بازار حسنش شکسته متوقع که در کنارش گیرم. کناره گرفتم و گفتم‎:‎
          آن روز که خط شاهدت بود    صاحب نظر از نظر براندی‏‎ ‎‏ ‏
‏          امروز بیامدی به صلحش       کش فتح وضمه بر نشاندی‏

          تازه بهارا ورقت زرد شد               دیگ منه کآتش ما سرد شد‎ ‎‏ ‏
‏          چند خرامی وتکبر کنی               دولت پارینه تصور کنی‏
          پیش کسی رو که طلبکار توست   ناز برآن کن که خریدار توست‎ ‎‏ ‏

         سبزه در باغ گفته اند خوش است    داند آن کس که این سخن گوید‏
         یعنی از روی نیکوان خط سبز          دل عشاق بیشتر جوید‎ ‎‏ ‏
         بوستان تو گندنا زاری است                بس که برمی کنی و می روید‎ ‎‏ ‏

‏            گر صبر کنی ور نکنی موی بناگوش‏
‏                                 این دولت ایام نکویی به سر آید‏
            گر دست به جان داشتمی همچو تو بر ریش ‏‎ ‎‏ ‏
                                 نگذاشتمی تا به قیامت که بر آید‎ ‎‏ ‏

            سؤال کردم وگفتم جمال روی تورا ‏‎ ‎‏ ‏
‏                          چه شد که مورچه بر گرد ماه جوشیدست‏
‏            جواب داد ندانم چه بود رویم را‏
‏                         مگر به ماتم حسنم سیاه پوشیدست ‏

حکایت۱۱     


یکی را پرسیدند از مستعربان بغداد ما تَقولُ فی المُرْدِ گفت لا خَیرَ فیهِمْ مادامَ ‏اَحَدُ هُمْ لطیفاً یَتَخاشَنُ فاذا خَشُنَ یَتَلاطَفُ یعنی چندان که خوب و لطیف و ‏نازک اندام است درشتی کند و سختی چون سخت و درشت شد چنان که به ‏کاری نیاید تلطف کند و درشتی نماند
         امرد آنگه که خوب و شیرین است     تلخ گفتار وتند خوی بود‎ ‎‏ ‏
         چون به ریش آمد و به لعنت شد       مردم آمیز ومهر جوی بود‏‎ ‎‏ ‏

حکایت۱۲


یکی را از علما پرسیدند که یکی با ماه رویی است در خلوت نشسته و درها ‏بسته و رقیبان خفته و نفس طالب و شهوت غالب چنان که عرب گوید التّمرُ ‏یانعٌ وَ الناطورُ غیرُ مانع. هیچ باشد که به قوت پرهیزگاری ازاو به سلامت ‏بماند؟ گفت اگر از مه رویان به سلامت بماند از بدگویان نماند
‏       وَإِن سَلِمَ الانسانُ مِن سوءِ نَفسه    فَمِن سُوءِظَنِّ المدّعی لَیس یَسلَمُ‏
‏       شاید پس کار خویشتن بنشستن    لیکن نتوان زبان مردم بستن‏

حکایت۱۳

 ‏
طوطیی با زاغ در قفس کردند و از قبح مشاهده او مجاهده می برد و می ‏گفت این چه طلعت مکروه است و هیأت ممقوت و منظر ملعون و شمایل ‏ناموزون یا غراب البین یا لیت بَینی و بَیْنَکَ بُعدَ المشرقین
‏           علی الصباح به روی تو هرکه برخیزد‏
‏                                صباح روز سلامت بر او مسا باشد‏
            بد اختری چو تو در صحبت تو بایستی‏‎ ‎‏ ‏
                                ولی چنین که تویی در جهان کجا باشد
عجب آنکه غراب از مجاورت طوطی هم به جان آمده بود و ملول شده، لاحول ‏کنان از گردش گیتی همی نالید و دستهای تغابن بر یکدیگر همی مالید که این ‏چه بخت نگون است و طالع دون و ایام بوقلمون لایق قدر من آنستی که با ‏زاغی به دیوار باغی بر خرامان همی‌رفتمی
                 پارسا را بس این قدر زندان    که بود هم طویلۀ رندان‎ ‎‏ ‏
بلی تا چه کردم که روزگارم به عقوبت آن در سلک صحبت چنین ابلهی خود ‏رای ناجنس خیره درآی به چنین بند بلا مبتلا گردانیده است
                کس نیاید به پاى دیوارى          که بر آن صورتت نگار کنند‎ ‎‏ ‏
                گر تورا در بهشت باشد جای    دیگران دوزخ اختیار کنند ‏‎ ‎‏ ‏
‎ ‎‏ این ضرب المثل بدان آوردم تا بدانی که صد چندان که دانا را از نادان ‏نفرت است نادان را از دانا وحشت است
               زاهدی در سماع رندان بود     زان میان گفت شاهدی بلخی ‏‎ ‎‏ ‏
‏               گر ملولی زما ترش منشین    که تو هم در میان ما تلخی‏

‏     جمعی چو گل ولاله به هم پیوسته‏
‏                                    تو هیزم خشک در میانی رسته‏‎ ‎‏ ‏
‏     چون باد مخالف وچو سرما نا خوش‏
‏                                     چون برف نشسته ای و چون یخ بسته‏

حکایت۱۴

 ‏
رفیقی داشتم که سالها با هم سفر کرده بودیم و نمک خورده  وبیکران حقوق ‏صحبت ثابت شده. آخر به سبب نفعی اندک آزار خاطر من روا داشت و ‏دوستی سپری شد و با این همه از هر دو طرف دلبستگی بود که شنیدم ‏روزی دو بیت از سخنان من در مجمعی همی‌گفتند
              نگار من چو در آید به خنده نمکین‎ ‎‏ ‏
                                    نمک زیاده کند بر جراحت ریشان
              چه بودی ار سر زلفش به دستم افتادی‎ ‎‏ ‏
                                    چو آستین کریمان به دست درویشان
طایفۀ درویشان بر لطف این سخن نه که بر حسن سیرت خویش آفرین بردند ‏و او هم دراین جمله مبالغه کرده بود و بر فوت صحبت قدیم تأسف خورده و به ‏خطای خویش اعتراف نموده. معلوم کردم که از طرف او هم رغبتی هست، ‏این بیتها فرستادم و صلح کردیم
          نه ما را در میان عهد و وفا بود         جفا کردی وبد عهدی نمودی‎ ‎‏ ‏
‏          به یک بار از جهان دل در تو بستم     ندانستم که برگردی به زودی‏
          هنوزت گر سر صلح است باز آی      کزآن محبوب تر باشی که بودی‎ ‎‏ ‏

حکایت۱۵  

 ‏
یکی را زنی صاحب جمال جوان در گذشت و مادر زن فرتوت به علت ‏کابین در خانه متمکن بماند و مرد از محاورت او به جان رنجیدی و از ‏ ‎‏ مجاورت او چاره ندیدی تا گروهی آشنایان به پرسیدن آمدندش. یکی گفتا چگونه ای در مفارقت یار عزیز. گفت نادیدن زن بر من چنان دشخوار ‏نیست که دیدن مادر زن
‏          گل به تاراج رفت وخار بماند          گنج برداشتند ومار بماند‏
‏          دیده بر تارک سنان دیدن              خوشتر از روی دشمنان دیدن‏
‏          واجب است از هزار دوست برید     تا یکی دشمنت نباید دید

حکایت۱۶

 ‏
یاد دارم که در ایام جوانی گذر داشتم به کویی و نظر با رویی در تموزی که ‏حرورش دهان بخوشانیدی و سمومش مغز استخوان بجوشانیدی. از ضعف ‏بشریت تاب آفتاب هجیر نیاوردم و التجا به سایه دیواری کردم مترقب که ‏کسی حر تموز از من به برد آبی فرو نشاند که همی ناگاه از ظلمت دهلیز ‏خانه‌ای روشنی بتافت یعنی جمالی که زبان فصاحت از بیان صباحت او ‏عاجز آید چنان که در شب تاری صبح بر آید یا آب حیات از ظلمات به در آید. ‏قدحی برفاب بر دست و شکر در آن ریخته و به عرق بر آمیخته، ندانم به ‏گلابش مطیّب کرده بود یا قطرۀ چند از گل رویش در آن چکیده. فی الجمله ‏شراب از دست نگارینش بر گرفته می‌بخوردم و عمر از سر گرفتم

‏            ظَمَأ بِقلبی لا یَکادُ یُسیغُهُ   رَشف ُالزّلال و ُلو شَربِتُ بُحورا‏‎ ‎
        خرم آن فرخنده طالع را که چشم‎ ‎‏ ‏
                                           بر چنین روى اوفتد هر بامداد ‏‎ ‎‏ ‏
        مست می‌بیدار گردد نیم شب‎ ‎‏ ‏
                                            مست ساقی روز محشر بامداد ‏‎ ‎‏ ‏

حکایت۱۷   


سالی محمد خوارزمشاه رحمة الله علیه با ختا برای مصلحتی صلح اختیار ‏کرد به جامع کاشغر در آمدم، پسری دیدم نحوی به غایت اعتدال و نهایت ‏جمال چنان که در امثال او گویند:
‎ ‎      ‏ معلمت همه شوخی ودلبری آموخت‏
‏                            جفا وناز وعتاب وستمگری آموخت‏
       من آدمی‌به چنین شکل و خوی و قد و روش ‏‎ ‎‏ ‏
                            ندیده‌ام مگر این شیوه از پری آموخت‎ ‎‏ ‏
مقدمه نحو زمخشری در دست داشت و همی‌خواند ضربَ زیدٌ عمرواً و کان ‏المتعدی عمرواً. گفتم ای پسر خوارزم و ختا صلح کردند و زید و عمرو را ‏همچنان خصومت باقی است؟ بخندید و مولدم پرسید گفتم خاک شیراز گفت از ‏سخنان سعدی چه داری گفتم:
       بُلیتُ بنحویٍ یَصولُ مغاضباً ‏‎ ‎‏ ‏
                    عَلیّ کَزیدٍ فی مُقابلةِ العمرو ‏‎ ‎‏ ‏
       عَلی جَرِّ ذیلٍ لیس یرفعُ رأسَهُ ‏‎ ‎‏ ‏
                   و هل یستقیمُ الرّفعُ من عاملِ الجِرّ‎ ‎‏ ‏
لختی به اندیشه فرو رفت و گفت : غالب اشعار او دراین زمین به زبان ‏پارسی است ، اگر بگویی به فهم نزدیکتر باشد . کلم االناس علی قدر عقولهم. ‏گفتم
‎ ‎‏      طبع تو را تا هوس نحو کرد      صورت صبر از دل ما محو کرد‏
       ای دل عشاق به دام تو صید   ما به تو مشغول وتو با عمرو وزید ‏‎ ‎‏ ‏
بامدادان که عزم سفر مصمم شد ، گفته بودندش که فلان سعدی است. دوان ‏آمد و تلطف کرد و تاسف خورد که چندین مدت چرا نگفتی که منم تا شکر ‏قدوم بزرگان را میان به خدمت ببستمی. گفتم: با وجودت زمن آواز نیاید که ‏منم. گفتا: چه شود گر درین خطه چندین بر آسایی تا به خدمت مستفید گردیم؟
گفتم نتوانم به حکم این حکایت
          بزرگى دیدم اندر کوهسارى      قناعت کرده از دنیا به غاری‎ ‎‏ ‏
          چرا گفتم به شهر اندر نیایی    که باری بندی از دل برگشایی‎ ‎‏ ‏
          بگفت آنجا پریرویان نغزند         چو گل بسیار شد پیلان بلغزند‎ ‎‏ ‏

این بگفتم و بوسه بر سر و روی یکدیگر دادیم و وداع کردیم
‏     بوسه دادن به روی دوست چه سود   هم دراین لحظه کردنش بدرود‏
‏     سیب گویی وداع بستان کرد           روی از این نیمه سرخ وزآن سو زرد ‏‏                                                                                                               اِن لم اَمُت یومَ الوداع تأسّفا     لا تَحسَبونی فی المودّةِ مُنصِفا‏

 

حکایت۱۸  

 ‏
خرقه پوشی در کاروان حجاز همراه ما بود یکی از امرای عرب مر او را ‏صد دینار بخشیده تا قربان کند. دزدان خفاجه ناگاه بر کاروان زدند و پاک ‏ببردند. بازرگانان گریه و زاری کردن گرفتند و فریاد بی فایده خواندند ‏
‎ ‎‏               گر تضرع کنی وگر فریاد     دزد زر باز پس نخواهد داد‏
مگر آن درویش صالح که بر قرار خویش مانده بود و تغیر دراو نیامده. گفتم ‏مگر معلوم تورا دزد نبرد؟ گفت بلی بردند ولیکن مرا با آن الفتی چنان نبود ‏که به وقت مفارقت خسته دلی باشد
    ‏ نباید بستن اندر چیز وکس دل   که دل برداشتن کاری ست مشکل‏
گفتم مناسب حال من است این چه گفتی که مرا در عهد جوانی با جوانی ‏اتفاق مخالطت بود و صدق مودّت تا به جایی که قبله چشمم جمال او بودی و ‏سود سرمایۀ عمرم وصال او
          مگر ملائکه بر آسمان ، و گرنه بشر‎ ‎‏ ‏
                  به حسن صورت او در زمین نخواهد بود
‏         به دوستی که حرام است بعد از او صحبت‏
‏                 که هیچ نطفه چنو آدمی نخواهد بود‏
ناگهی پای وجودش به گل اجل فرو رفت و دود فراق از دودمانش بر آمد ‏روزها بر سر خاکش مجاورت کردم وز جمله که بر فراق او گفتم
       کاش کان روز که در پاى تو شد خار اجل‎ ‎‏ ‏
               دست گیتى بزدى تیغ هلاکم بر سر
       تا درین روز جهان بی تو ندیدی چشمم‎ ‎‏ ‏
               این منم بر سر خاک تو که خاکم بر سر


   آنکه قرارش نگرفتى و خواب‎ ‎‏ ‏
          تا گل و نسرین نفشاندى نخست
   گردش گیتی گل رویش بریخت‎ ‎‏ ‏
        خار بنان بر سر خاکش برست
بعد از مفارقت او عزم کردم و نیت جزم که بقیت زندگانی فرش هوس ‏درنوردم و گرد مجالست نگردم

حکایت۱۹


یکی را از ملوک عرب حدیث مجنون لیلی و شورش حال او بگفتند که با ‏کمال فضل و بلاغت سر در بیابان نهاده است و زمام عقل از دست داده بفرمودش تا حاضر آوردند و ملامت کردن گرفت که در شرف نفس انسان ‏چه خلل دیدی که خوی بهایم گرفتی و ترک عشرت مردم گفتی؟ گفت‎ ‎
            و رُبَّ صدیقٍ لا مَنی فی وِدادِها    اَلم یَرَها یوماً فیوضَحُ لی عُذری‎ ‎‏ ‏
            کاش کانان که عیب من جستند       رویت ای دلستان بدیدندی‎ ‎‏ ‏
            تا به جای ترنج در نظرت                  بی خبر دستها بریدندی‎ ‎‏ ‏
تا حقیقت معنی بر صورت دعوی گواه آمدی فذلک الذى لمتننى فیه .ملک را ‏در دل آمد جمال لیلی مطالعه کردن تا چه صورت است موجب چندین فتنه. ‏بفرمودش طلب کردن. در احیاء عرب بگردیدند و به دست آوردند و پیش ‏ملک در صحن سراچه بداشتند. ملک در هیأت او نظر کرد شخصی دید سیه ‏فام باریک اندام در نظرش حقیر آمد به حکم آن که کمترین خدّام حرم او به ‏جمال ازو در پیش بودند و به زینت بیش. مجنون به فراست دریافت گفت از ‏دریچۀ چشم مجنون باید در جمال لیلی نظر کردن تا سرّ مشاهدۀ او بر تو ‏تجلی کند
      ما مر من ذکر الجمی بمَسمعی   لو سَمعُت وُرقُ الحمی صاحَت معی‏
      یا مَعشَر الخُلاّن قولوا لِلمعا       فی لستَ تَدری ما بِقلبِ الموجَع‎ ‎‏ ‏
‎ ‎‏ ‏
       تندرستان را نباشد درد ریش     جز به همدردی نگویم درد خویش‎ ‎‏ ‏
       گفتن از زنبور بی حاصل بود       با یکی در عمر خود ناخورده نیش ‏‎ ‎‏ ‏
‎ ‎‏      تا تو را حالی نباشد همچو ما    حال ما باشد تو را افسانه پیش‏
‏      سوز من با دیگری نسبت مکن    او نمک بر دست ومن بر عضو ریش‏

حکایت۲۰

قاضی همدان را حکایت کنند که با نعلبند پسری سر خوش بود و نعل دلش ‏در آتش. روزگاری در طلبش متلهّف بود و پویان و مترصّد و جویان و بر ‏حسب واقعه گویان
‎ ‎  ‏ در چشم من آمد سهی سرو بلند      بربود دلم زدست ودر پای فکند‏
‏ این دیده شوخ می کشد دل به کمند خواهی که به کس دل ندهی دیده ببند‏


شنیدم که در گذری پیش قاضی آمد برخی از این معامله به سمعش رسیده و ‏زاید الوصف رنجیده دشنام بی تحاشی داد و سقط گفت و سنگ برداشت و ‏هیچ از بی حرمتی نگذاشت. قاضی یکی را گفت از علمای معتبر که هم ‏عنان او بود
‏   آن شاهد وخشم گرفتن بینش    وآن عقده بر ابروی ترش شیرینش‏
در بلا عرب گویند ضربُ الحبیب زَبیبٌ
‏      از دست تو مشت بر دهان خوردن ‏
‎                      ‎خوش تر که به دست خویش نان خوردن‏
همانا که از وقاحت او بوی سماحت همی آید
‏      انگور نو آورده ترش طعم بود   روزی دوسه صبر کن که شیرین گردد‏
این بگفت وبه مسند قضا باز آمد تنی چند از بزرگان عدول در مجلس حکم ‏او بودندی زمین خدمت ببوسیدند که به اجازت سخنی بگوییم اگرچه ترک ‏ادب است و بزرگان گفته اند
‏    نه در هر سخن بحث کردن رواست   خطا بر بزرگان گرفتن خطاست‏
الاّ به حکم آنکه سوابق انعام خداوندی ملازم روزگار بندگان است مصلحتی ‏که بینند واعلام نکنند نوعی از خیانت باشد طریق صواب آن است که با این ‏پسر گرد طمع نگردی و فرش ولع درنوردی که منصب قضا پایگاهی منیع ‏است تا به گناهی شنیع مُلوّث نگردانی و حریف این است که دیدی و حدیث ‏این که شنیدی
‏          یکی کرده بی آبرویی بسی    چه غم دارد از آبروی کسی‏
‏          بسا نام نیکوی پنجاه سال      یک نام زشتش کند پایمال‏
قاضی را نصیحت یاران یکدل پسند آمد و بر حسن رأی قوم آفرین خواند و ‏گفت نظر عزیزان در مصلحت حال من عین صواب است و مسأله بی جواب ولیکن
‏   ملامت کن مرا چندین که خواهی    که نتوان شستن از زنگی سیاهی‏
‏   از یاد تو غافل نتوان کرد به هیچم    سرکوفته مارم نتوانم که نپیچم‏
این بگفت وکسان را به تفحص حال وی برانگیخت و نعمت بیکران بریخت ‏و گفته اند هر که را زر در ترازوست زور در بازوست وآن کس که بر ‏دینار دسترس ندارد در همه دنیا کس ندارد
‏           هر که زر دید سر فرود آورد    ور ترازوی آهنین دوش است‏
فی الجمله شبی خلوتی میسر شد وهم در آن شب شحنه را خبر شد قاضی ‏همه شب شراب در سر و شباب در بر از تنعم نخفتی و به ترنم گفتی
‏         امشب مگر به وقت نمی خواند این خروس‏
‏                                  عشاق بس نکرده هنوز از کنار وبوس‏
         ‏ یک دم که دوست فتنه خفته است زینهار‏
‏                                  بیدار باش تا نرود عمر بر افسوس
‏         تا نشنوی زمسجد آدینه بانگ صبح‏
‏                                   یا از در سرای اتابک غریو کوس‏
‏         لب بر لبی چو چشم خروس ابلهی بود‏
‏                                 برداشتن،به گفتن بیهوده خروس‏
قاضی در این حالت که یکی از متعلقان درآمد و گفت چه نشستی خیز وتا ‏پای داری گریز که حسودان بر تو دقّی گرفته اند بلکه حقی گفته تا مگر آتش ‏فتنه که هنوز اندک است به آب تدبیری فرو نشانیم مبادا که فردا چو بالا گیرد ‏عالم فرا گیرد قاضی متبسم در او نظر کرد وگفت
‏      پنجه در صید فروبرده ضیغم را   چه تفاوت کند که سگ لاید‏
‏      روی در روی دوست کن بگذار   تا عدو پشت دست می خاید‏
ملک را هم در آن شب آگهی دادند که در ملک تو چنین منکری حادث شده ‏است چه فرمایی؟ملک گفتا من او را از فضلای عصر می دانم و یگانۀ ‏روزگار باشد که معاندان در حق وی خوضی کرده اند این سخن در سمع ‏قبول من نیاید مگر آنگه که معاینه گردد که حکما گفته اند
‏    به تندی سبک دست بردن به تیغ     به دندان برد پشت دست دریغ‏
شنیدم که سحرگاهی با تنی چند خاصان به بالین قاضی فراز آمد شمع را دید ‏ایستاده وشاهد نشسته و می ریخته و قدح شکسته و قاضی در خواب مستی ‏بی خبر از ملک هستی به لطف اندک اندک بیدار کردش که خیز آفتاب ‏برآمد، قاضی در یافت که حال چیست گفتا از کدام جانب برآمد گفت از قبل ‏مشرق گفت الحمدالله که در توبه همچنان بازاست به حکم حدیث که لا یُغلقُ علی العبادِ حتی تَطلَعَ الشمسُ مِن مَغرِبها أستغفِرُکَ اللهُمَّ و اتُوبُ الیک
‏           این دوچیزم بر گناه انگیختند   بخت نافرجام و عقل ناتمام‏
‏           گر گرفتارم کنی مستوجبم     ور ببخشی عفو بهتر کانتقام‏
ملک گفتا توبه در این حالت که بر هلاک اطلاع یافتی سودی نکند فَلم یَنفَعهُم ‏ایمانَهم لَما رأوا بأسَنا
‏     چه سود از دزدی آنگه توبه کردن   که نتوانی کمند انداخت بر کاخ
‏     بلند از میوه گو کوتاه کن دست    که کوته خود ندارد دست بر شاخ‏
تو را با وجود چنین منکری که ظاهر شد سبیل خلاص صورت نبندد این ‏بگفت و موکلان در وی آویختند.گفتا که مرا در خدمت سلطان یک سخن ‏باقی است ملک بشنیدو گفت این سخن چیست؟گفت
‏      به آستین ملالی که بر من افشانی ‏
‏                    طمع مدار که از دامنت بدارم دست‏
       ‏ اگر خلاص محال است از این گنه که مراست ‏
‏                    بدان کرم که تو داری امیدواری هست‏
ملک گفت این لطیفه بدیع آوردی و این نکته غریب گفتی ولیکن محال عقل ‏است و خلاف شرع که تو را فضل وبلاغت امروز از چنگ عقوبت من ‏رهایی دهد مصلحت آن بینم که تو را از قلعه به زیر اندازم تا دیگران ‏نصیحت پذیرند و عبرت گیرند.گفت ای خداوند جهان پرورده نعمت این ‏خاندانم و این گناه نه تنها من کرده ام دیگری را بینداز تا من عبرت ‏گیرم.ملک را خنده گرفت و به عفو از خطای او در گذشت و متعندان را که ‏اشارت به کشتن او همی کردند گفت
‏       هر که حمّال عیب خویشتنید     طعنه بر عیب دیگران مزنید‏

حکایت۲۱  

جوانی پاکباز پاک رو بود
که با پاکیزه رویی در گرو بود
چنین خواندم که در دریای اعظم
به گردابی درافتادند با هم
چو ملاح آمدش تا دست گیرد
مبادا کاندر آن حالت بمیرد
همی گفت از میان موج و تشویر
مرابگذار و دست یار من گیر
دراین گفتن جهان بر وی برآشفت
شنیدندش که جان می داد و می گفت‏
حدیث عشق از آن بطال منیوش
که در سختی کند یاری فراموش
چنین کردند یاران زندگانی
زکار افتاده بشنو تا بدانی
که سعدی راه ورسم عشق بازی
چنان داند که در بغداد تازی
دلارامی که داری دل در او بند
دگر چشم از همه عالم فروبند
اگر مجنون لیلی زنده گشتی
حدیث عشق از این دفتر نبشتی